Физик Сэтгүүл

Бага чадлын рентген туяа ашиглан сонгинын (Ричихун F1) хадгалалтын хугацааг уртасгасан нь

2026-05-19T09:57:57+08:00

Энэхүү судалгааны хүрээнд бид 2020 онд манай оронд тариалахад "Ирээдүйтэй сорт" гэж батлагдсан Ричихун F1 сортын сонгиныг 100 Гр цацрагийн тунгаар шарж 100 хоног тасалгааны хэмд хадгалж туршлаа. Туршилтын 40, 60, 80, 100 хоногуудад хадгалалтын үеийн жингийн алдагдлыг жингийн аргаар, сонгинолог ишийн соёололтын тоог MNS 0260:2022 стандартын дагуу, рН, нийт нүүрс-ус, ууссан хатуу бодис, антиоксидант идэвхийг хэмжин үр дүнг тодорхойлсон. Мөн физик-механик шинж чанарыг Shimadzu EZ-SX төхөөрөмжийг ашиглан гурван төрлийн хэмжилт хийлээ. Бидний гарган авсан үр дүнгээс үзэхэд бага чадлын рентгенээр шарсан сонгино хяналтын бүлгийн сонгиноос хэд хэдэн үзүүлэлтээр эрс ялгаатай буюу рентген цацрагийн бага тун нь сонгинын хадгалалтад сайн нөлөө байгааг тогтоолоо.

[English]

This study evaluated whether low-energy X-ray irradiation can extend the storage life of Richikhun F1 onion, a cultivar approved in Mongolia as a promising variety in 2020. Onion bulbs were irradiated at 100 Gy using a Rad Source RS1800 X-ray irradiator and stored at room temperature (22°C) for 100 days. Weight loss, sprouting, pH, total carbohydrate content, total dissolved solids, antioxidant activity, and physical-mechanical properties were measured at 40, 60, 80, and 100 days. After 100 days of storage, the 100 Gy group showed lower weight loss (17.5%) and markedly reduced sprouting (32.5%) compared with the control group. The 100 Gy treatment also preserved higher puncture force, Young’s modulus, total carbohydrate content, and antioxidant activity, whereas pH did not differ significantly between groups. These results indicate that 100 Gy X-ray irradiation can improve the post-harvest storage quality of Richikhun F1 onion under room-temperature storage conditions.

Алгол төрлийн хос одны фотометрийн судалгаа

2026-05-19T11:10:50+08:00

Дэлхий дээр байрлах одон орны ажиглалтын төвүүдэд ажиллаж буй робот дурангуудын
тусламжтайгаар дэлхийн хаанаас ч хүссэн үедээ, хүссэн одныхоо гэрлийн судалгааг хийх
боломж нэгэнт бүрджээ. Энэхүү өгүүллээр дэлхийн долоон газарт байрлаж буй одон орны
том ажиглалтын төвүүдэд буй 40см-ийн диаметр бүхий робот дурангуудаар хос одны тэр
дундаа Алгол төрлийн хиртэлтийн хос одны зургийг аван гэрлийн судалгааг хийж, гэрлийн
муруйг байгуулснаар хос одны харьцангуй температурыг тооцоолж цаашдын хүрэх үр
дүнгийн хэлэлцүүлгийг хийлээ

Устөрөгч ялгарах процесст ашиглах никель суурьт катализаторын судалгаа

2026-06-05T17:02:20+08:00

Энэхүү судалгааны ажилд устөрөгч ялгарах процессын (HER) катализатораар ашиглах никель (Ni), никель-зэс (Ni-Cu), никель-фосфор (Ni-P) хайлшуудыг химийн тунадасжих аргаар гарган авч бүтэц, морфологи, гадаргуугийн шинж чанарыг рентген дифрактометр (XRD), сканнинг электрон микроскоп (SEM), хувийн гадаргуугийн талбайн анализатор (BET), каталитик шинж чанарыг циклик вольтамперметр (CV), шугаман алхамт вольтамперметр (LSV), цахилгаан химийн импеданс (EIS) аргуудаар тус тус тодорхойлов. Ni, Ni–Cu, Ni–P хайлшуудын цахилгаан химийн идэвхт гадаргуугийн талбайг (ECSA) тооцоолоход тус бүр 18, 201, 38 см²байсан нь Cu болон P – оор хольцлоход цахилгаан химийн идэвхт төвийн тоо нэмэгдсэнийг харуулж байна. Мөн LSV болон EIS хэмжилтээр хэт потенциал (250-аас 124 мВ), Тафелийн налалт (150-аас 118 мВ дец ^-1), цэнэг шилжилтийн эсэргүүцэл (55.3 – аас 2.0 Ом) буурсан нь хольцын нөлөөгөөр HER урвалын каталитик идэвх сайжирсан болохыг харуулж байна.

[English]

In this study, nickel (Ni), nickel–copper (Ni–Cu), and nickel–phosphorus (Ni–P) alloys were prepared via chemical deposition as catalysts for the hydrogen evolution reaction (HER). Their structure, morphology, and surface properties were characterized using X-ray diffraction (XRD), scanning electron microscopy (SEM), and Brunauer–Emmett–Teller (BET) surface area analysis, while their catalytic performance was evaluated by cyclic voltammetry (CV), linear sweep voltammetry (LSV), and electrochemical impedance spectroscopy (EIS), respectively. The electrochemically active surface areas (ECSA) of Ni, Ni–Cu, and Ni–P alloys were calculated to be 18, 201, and 38 cm², respectively, indicating an increase in the number of electrochemically active sites. Electrochemical measurements further demonstrated a significant improvement in catalytic performance, as evidenced by decreases in overpotential (from 250 to 124 mV), Tafel slope (from 150 to 118 mV dec⁻¹), and charge-transfer resistance (from 55.3 to 2.01 Ohm). These results confirm that elemental incorporation effectively enhances the catalytic activity of Nickel electrocatalysts for the hydrogen evolution reaction.

Assessing light pollution in Mongolia: current status and future trends using remote sensing and citizen science data

2026-05-22T23:22:23+08:00

The inappropriate or excessive use of artificial light, known as light pollution, can have serious environmental consequences for humans, wildlife, and our climate (DarkSky.org). Light pollution is a relatively new and less investigated topic in Mongolia. Previously, there was little awareness about its significant negative impacts. To understand the extent of light pollution in Ulaanbaatar, the capital city of Mongolia, we compared it with a city less affected by light pollution. Ulaanbaatar and Tucson, Arizona, USA, were selected for this investigation. Both cities have populations of around one million. We used NASA's VIIRS/NPP Lunar BRDF-Adjusted Nighttime Lights Yearly SQM data to analyze light pollution from 2012 to 2023. ArcGIS applications were employed to map light pollution in the selected cities. The National Observatory Khurel Togoot in Ulaanbaatar is much more affected by light pollution than Kitt Peak National Observatory in Tucson. Ulaanbaatar and its observatory suffer from significant light pollution due to urbanization and uncontrolled lighting conditions. In the Gobi region of Mongolia, cities are expanding rapidly due to mining and urbanization, resulting in uncontrolled lighting. This light pollution poses a significant threat to the visibility of stars and celestial phenomena, making it difficult for astronomers, researchers, and enthusiasts to study and appreciate the cosmos. Monitoring and implementing dark sky protection using satellite data are crucial for preserving the conditions needed for observing the night sky in the Mongolian Gobi desert.

Улаанбаатар хотын хөрсний гамма цацрагийн эрсдэлийн үнэлгээ

2026-06-23T15:33:05+08:00

Энэхүү судалгаагаар Улаанбаатар хотын хүн ам шигүү суурьшсан бүсэд хөрснийгамма цацрагийн нөлөөллөөс үүдэх амьдралын туршид илүүдэл хорт хавдраар өвчлөхэрсдэл (Excess Lifetime Cancer Risk, ELCR)-ийг үнэлэв. Судалгаанд нэг километрийн зайтайгаар тэгш өнцөгт тор үүсгэн сонгосон цэгүүдээс 2025 ондцуглуулсан хөрсний дээжийг МУИС-ийн Цөмийн шинжлэх ухаан, технологийн үндэсний хүрээлэнгийн магадлан итгэмжлэгдсэн гаммаспектрометрийн лабораторид хэмжив. Хэмжилтийн үр дүнг үндэслэн жилийн эффектив тун (Annual Effective Dose, Eout) болон ELCR-ийг тооцоолж, үр дүнгийн тархалт болон хэмжилтийн эргэлзээг Монте Карлогийн симуляцийн аргаар үнэлэв.ELCR-ийгхүн амын эрсдлийн коеффициентээрүнэлэхэд2025 онд дунджаар 0.261×10⁻³ байгааг тогтоов. Энэхүү дундаж утга нь олон улсын хүлцэх хамгийн их утга(0.290×10⁻³)-аас бага байв.Нас, хүйсээс хамаарсан эрсдэлийн коэффициентээр үнэлэхэдхүүхдийн ELCR хамгийн өндөр, дараа нь эмэгтэйчүүдийн ELCR өндөр гарсан. Хүүхдийн ELCR бүх хэмжилтийн цэгт, харин эмэгтэйчүүдийн ELCR ихэнх хэмжилтийн цэгт олон улсын хүлцэх хамгийн их утгаас давсан байна.Иймээс эдгээр бүлэг болон өндөр ELCR илэрсэн байршлуудад чиглэсэн нарийвчилсан мониторинг, эрсдэлийн үнэлгээг цаашид үргэлжлүүлэх шаардлагатай. Энэхүүсудалгаа нь Улаанбаатар хотын хөрснийцацрагийн мэдээллийг баяжуулж, урт хугацааны мониторинг болон эрсдэлийн үнэлгээний суурь мэдээлэл болох ач холбогдолтой.

[English]
This study assessed the Excess Lifetime Cancer Risk (ELCR) associated with environmental gamma radiation from soil in densely populated areas of Ulaanbaatar, Mongolia. Soil samples collected in 2025 from sampling locations arranged on a 1-km grid were analyzed using an accredited gamma spectrometry laboratory at the National Institute of Nuclear Science and Technology, National University of Mongolia. Based on the measured radionuclide concentrations, the annual effective dose (Eout) and ELCR were calculated. Monte Carlo simulation was applied to evaluate the distribution of the results and measurement uncertainty.The average ELCR estimated using the population risk coefficient was 0.261 × 10⁻³ in 2025, which was lower than the internationally accepted reference level of 0.290 × 10⁻³. However, age-and gender-specific risk assessment showed that ELCR was highest for children, followed by females. The estimated ELCR for children exceeded the reference level at all sampling locations, while that for females exceeded the reference level atmost locations. These findings indicate the need for continued monitoring and more detailed risk assessment for vulnerable population groups and locations with elevated ELCR values.This study provides important baseline information on soil gamma-radiation risk in Ulaanbaatar and contributes to long-term environmental radiation monitoring and radiological risk assessment.

Нар дэлхийн харилцан үйлчлэл ба бүс нутгийн соронзон шуурганы өөрчлөлтийн судалгаа

2026-07-01T19:15:31+08:00

Энэхүү судалгааны ажлаар 1995-2026 оны хооронд Монгол орны нутаг дэвсгэрт бүртгэгдсэн соронзон шуурганы урт хугацааны каталогийг шинээр бүрдүүлж, статистик зүй тогтлыг шинжлэхийн зэрэгцээ 2020 оны 12 дугаар сарын 5-6-ны өдрүүдэд ажиглагдсан хүчтэй соронзон шуургыг онцлон судалсан болно. Судалгаанд сансрын OMNI хиймэл дагуулын өгөгдөл болон соронзон оргилуудын олон улсын INTERMAGNET, MAGDAS сүлжээ станцуудын соронзон орны хэвтээ (H) байгуулагчийн өгөгдлийг ашиглан орон зай ба цаг хугацааны харьцуулсан анализ хийв. Судалгааны үр дүнгээс харахад Улаанбаатар соронзон оргилд бүртгэгдсэн 356 соронзон шуурганы давтамж, эрчим нь нарны идэвхжлийн 11 жилийн мөчлөгтэй өндөр корреляцитай байв. Сонгон авсан соронзон шуурганы үеэр нарнаас шидэгдсэн титмийн масс (CME)-ын динамик даралт огцом ихэссэний улмаас дэлхийн соронзон зааг хэвийн байрлалаас дэлхий рүү шилжиж 7R_E хүртэл хүчтэй шахагдаж, дэлхийн ажиглагдсан соронзон оронд огцом импульс (SI) үүсгэсэн байна. Гариг хоорондын соронзон орны (ГХСО) Bz- байгуулагчийн сөрөг чиглэл нь дэлхийн соронзон орны хүчний шугам дахин нэгдэх (magnetic reconnection) процесс үүсгэж, соронзон мандалд энерги дамжих үндсэн нөхцөл болсныг тогтоов. Нарны салхины импульс соронзон заагаас дэлхийн гадаргуу хүртэл ойролцоогоор 57 минутын хугацааны хоцрогдолтой дамжсан бөгөөд бүс нутгийн станцуудын магнитограмм дахь H-байгуулагчийн огцом бууралт нь дэлхий орчмын хиймэл дагуулын хэмжилтүүдтэй физик механизмын хувьд маш сайн тохирч байна.

[English]
This study presents a newly compiled long-term catalog of geomagnetic storms observed over the Mongolian region during the period 1995-2026 and investigates their statistical characteristics, with particular emphasis on the intense geomagnetic storm that occurred on 5-6 December 2020. Data obtained from the space-based OMNI database and ground-based INTERMAGNET and MAGDAS magnetometer networks were employed to conduct a comprehensive temporal and spatial analysis of geomagnetic field variations, focusing primarily on the horizontal (H) component. The catalog comprises 356 geomagnetic storm events and reveals a strong relationship between storm occurrence, intensity, and the approximately 11-year solar activity cycle. Analysis of the selected storm event indicates that a sudden enhancement in the dynamic pressure associated with a coronal mass ejection (CME) significantly compressed the terrestrial magnetopause to approximately 7 Earth radii (RE), producing a pronounced geomagnetic sudden impulse (SI) detectedby ground-based observatories. The sustained southward orientation of the interplanetary magnetic field (IMF) Bz component facilitated magnetic reconnection at the dayside magnetopause, providing an efficient mechanism for solar wind energy transfer into the magnetosphere. The propagation time of the solar wind dynamic pressure pulse from the magnetopause to the Earth's surface was estimated to be approximately 57 minutes. Furthermore, the substantial depressions observed in the H-component at regional observatories exhibit strong consistency with global satellite measurements, indicating close agreement in the physical processes governing geomagnetic storm development and magnetospheric response.

Геофизикийн тоон загварчлал. I. Төгсгөлөг ялгаврын аргад суурилсан цахилгаан соронзон индукцийн тэгшитгэлийн 2-D гаргалгаа

2026-07-07T09:44:08+08:00

Геофизикийн цахилгаан соронзон индукцийн арга нь Дэлхийн царцдас болон мантийн цахилгаан дамжуулах чадварын тогтцыг судлах физик тодорхойлолт юм. Энэхүү судалгаанд хоёр хэмжээст цахилгаан соронзон орны тоон загварчлалын үндсэн тэгшитгэлүүдийг Максвеллийн тэгшитгэлээс гарган авч, тэдгээрийг төгсгөлөг ялгаврын аргын хүрээнд томьёоллоо. Геофизикийн судалгаанд хэрэглэгддэг давтамжийн мужид тохиромжтой квазистатик дөхөлтийг ашиглан давтамжийн муж дахь хосолсон цахилгаан соронзон системийг загварчилсан. Хоёр хэмжээст Дэлхийн загварыг авч үзсэнээр бодлогыг хөндлөн цахилгаан болон хөндлөн соронзон горимуудад задлан, тус бүрийг скаляр Гельмгольцийн хэлбэрийн тэгшитгэлээр илэрхийлэв. Эдгээр тэгшитгэлийг бүтэцлэгдсэн торон дээр төвийн төгсгөлөг ялгаврын схемээр дискретчилж, тоон хэрэгжилтэд тохиромжтой шугаман алгебрийн тэгшитгэлийн систем болгон хувиргав. Ийнхүү боловсруулсан томьёолол нь цахилгаан соронзон хариу үйлдлийн шууд загварчлал, ялангуяа магнетотеллурикийн хэрэглээнд зориулсан онолын суурийг бүрдүүлж байна. Энэхүү ажил нь цаашдын тоон хэрэгжилт, торон байгууламжийн оновчлол, мөн нийлмэл гео-цахилгаан бүтэцтэй орчны урвуу бодлогын хүрээг хөгжүүлэх үндэс болно.

[English abstract]

Electromagnetic induction provides a fundamental physical basis for imaging the electrical conductivity structure of the Earth’s crust and mantle. In this study, we derive the governing equations for two-dimensional electromagnetic field modelling from Maxwell’s equations and formulate them within the finite difference method. Under the quasi-static approximation, appropriate for geophysical frequencies, the displacement current is neglected, simplifying the coupled electromagnetic system in the frequency domain. Assuming a 2-D Earth, the problem is decomposed into transverse electric and transverse magnetic modes, each governed by a scalar
Helmholtz-type equation. These equations are subsequently discretized on a structured grid using central finite difference schemes, resulting in a system of linear algebraic equations suitable for numerical implementation. The presented formulation establishes a rigorous theoretical foundation for forward modelling of electromagnetic responses, particularly in magnetotelluric (MT) applications. This work serves as a basis for subsequent developments in numerical implementation, mesh design, and inversion frameworks for complex geo-electrical structures.

Ховд геосоронзон станцын 2010–2022 оны өгөгдөлд суурилсан С-респонсын анхны үнэлгээ

2026-07-22T11:40:27+08:00

Геосоронзон гүний тандалтын арга нь геосоронзон орны байгалийн хувьслыг ашиглан Дэлхийн литосфер болон дээд мантийн цахилгаан дамжуулах чадварын бүтцийг судлах боломжийг олгодог. Өнөөдөр Монгол улсад бүс нутгийн геофизикийн судалгаа идэвхжиж байгаа хэдий ч уг аргын хэрэглээ харьцангуй хязгаарлагдмал хэвээр байна. Энэхүү судалгаагаар онолын загварын анализ болон Ховд геосоронзон оргилийн ажиглалтын анхны үр дүнг хослуулан, Монгол оронд геосоронзон гүний тандалтын аргыг анх удаа практикт хэрэгжүүлсэн үр дүнг танилцуулж байна. Газрын гүний цахилгаан дамжуулах чадварын өөрчлөлтөд геосоронзон холбогч функцүүдийн мэдрэг чадварыг үнэлэх зорилгоор хэд хэдэн онолын загварыг боловсруулан туршив. Эдгээр туршилтууд нь С-респонсын функцүүд литосфери болон дээд мантийн гүнд орших цахилгаан дамжуулах чадварын ялгааг найдвартай илрүүлэх чадамжтайг батлахын зэрэгцээ спектр анализын үе дэх шуум болон үүсгүүр орны таамаглалуудын нөлөөллийг тодорхойлсон болно. Ховд станцад бүртгэгдсэн геосоронзон орны өгөгдлийг хугацааны синхрончлох, урт хугацааны гулсалт арилгах, спектрийн анализ зэрэг стандарт урьдчилсан боловсруулалтын аргуудаар шинжлэв. Давтамжийн мужийн холбогч функцүүдийг үнэлж, бүс нутгийн гүний бүтэцтэй холбоотой хугацааны өргөн мужийг хамарсан С-респонсын функцүүдийг гарган авлаа. Үр дүнд гаргаж авсан респонсууд нь тогтвортой, физик зүй тогтлын хувьд нийцтэй шинж чанарыг харуулж байгаа бөгөөд энэ нь Баруун Монголын гүний бүтцэд цахилгаан дамжуулах чадварын хөндлөн өөрчлөлт оршиж буйг илтгэж байна. Энэхүү ажил нь манай улсад цаашид хийгдэх геосоронзон гүний тандалтын судалгааны арга зүйн суурийг тавьж байгаа бөгөөд бүс нутгийн хэмжээний геофизикийн цогц тайлалд магнетотеллурикийн судалгааг баяжуулах, харилцан бие биеэ нөхөх нэмэлт хэрэглүүр болох боломжийг тодхон харууллаа.

[English]

Geomagnetic depth sounding (GDS) is an electromagnetic induction method that uses long-period natural variations of the geomagnetic field to investigate the electrical conductivity structure of the lithosphere and upper mantle. In Mongolia, the use of geomagnetic observatory data for deep electromagnetic induction studies remains limited. This study applies the standard GDS methodology to long-term geomagnetic observations from the Hovd geomagnetic station and evaluates the feasibility of estimating the C-response from Mongolian geomagnetic data. To validate the methodological implementation, several representative 1-D synthetic electrical conductivity models of the lithosphere and upper mantle were tested. These models were designed to examine how different geo-electrical conditions, including a shallow conductive layer, a resistive lithosphere, and a conductive upper mantle, affect the real and imaginary components of the C-response. Continuous H, D, and Z geomagnetic field components recorded at the Hovd station during 2010–2022 were processed using standard procedures, including time synchronization, quality control, trend removal, filtering, resampling, and spectral analysis. Frequency-domain transfer functions and complex C-responses were then estimated from the processed data. The results show that, for periods longer than 7 days, the squared coherence reaches 0.7–0.9, indicating stable transfer-function estimates. The real and imaginary components of the observed C-response show a physically consistent trend that agrees with the general behavior predicted by the synthetic models. This study provides an initial methodological assessment of C-response estimation using long-term geomagnetic observations from the Hovd station. Because no electrical conductivity inversion was performed, the obtained C-responses are not directly interpreted in terms of specific geological structures or conductive anomalies. Instead, the results demonstrate the feasibility of applying standard GDS processing to Mongolian geomagnetic data and provide a methodological basis for future multi-station GDS studies and 2-D or 3-D electrical conductivity inversion in Mongolia.