ШАРГЫН ГОВИЙН ХОТГОРЫН ДАРАГДМАЛ СТРҮКТҮРИЙГ ИЛРҮҮЛЭХ СТРҮКТҮР - ГЕОМОРФОЛОГИЙН СУДАЛГААНЫ ЗАРИМ ҮР ДҮН - Х.УЛАМБАДРАХ, (Geological Issues, 2023)
Морфострүктүрийн судалгаанд хэрэглэгддэг болон ашигт малтмалын эрлийн геоморфологийн судалгааны аргууд Нефть, хийн болон бусад ашигт малтмал байх боломжтой стрүктүрийн идэвхтэй хэлбэрүүдийг илрүүлэх зорилгоор хийгддэг стрүктүр- геоморфологийн аргуудыг хээрийн ба суурин судалгаа гэж авч үздэг. Стрүктүр - геоморфологййн судалгааны хээрийн арга нь рельеф ба сэвсгэр хурдасын гадаад онцлог шинж, дотоод тогтоцын онцлог, гарал үүсэл, динамикийг судлах боломжийг олгох ба үүний үр дүнд тухайн газар нутгийн рельефэд илэрсэн идэвхтэй ба идэвхгүй тектоник стрүктүрийн онцлог шинжийг найдвартай илэрхийлэн гаргах бололцоотой болдог байна. Хээрийн судалгаанд 3 арга ашигладаг байна. 1) Рельеф ба рельеф үүсгэх явцын ерөнхий ба хэсэгчилсэн түүхэн морфогенетик судалгаа, 2) Нэг насны геоморфологийн түвшнүүдийн судалгаа, 3) Рельефтэй харьцуулсан шинэхэн хурдасын зузаан, литологи - фацын найрлага, орших нөхцлийн судалгаа Стрүктүр - геоморфологийн суурин судалгааны арга нь агаар, сансарын зураг, топографийн зураг болон бусад тусгай зургууд дээр буусан рельефтэй холбон рельеф ба усан сүлжээний судалгаа хийдэг дээр үндэслэнэ. Рельеф ба сэвсгэр хурдасын гадаад онцлогийг судлах бололцоо олгодог учраас хээрийн аргаас ялгагдана, гэхдээ гарсан үр дүн нь хээрийн судалгаанд хэрэглэгдэхээс гадна хээрийн судалгаагаар батлагддаг. Суурин судалгаанд доорх аргуудыг цогцоор нь хийх шаардлагатай болдог байна. 1) Агаар, сансарын зургийн тайлалт, 2) Байр зүйн зургийн стрүктүр - геоморфологийн судалгаа: а) гадаргын байр зүйн дүрслэлийн тоон ба дүрсийн судалгааны арга, б) морфометрийн арга (стрүктүр- геоморфологийн агуулгатай шинэ морфометрийн зураг зохиох ба байр зүйн дүрслэлийн тоон ба график илэрхийлэл нь шинээр боловсруулагдана), в) бусад өөр зурагтай харьцуулан судлах судалгаа, 3) геофизикийн судалгааны материалын харьцуулалт, 4) палеогеоморфологийн сэргээн босголт, 5)тэгшрэлийн гадаргуугийн судалгаа, 6) стрүктүр геологийн судалгаа Харин нефть, хий болон бусад ашигт малтмал (нүүрс, боксит, шороон ордууд) байх боломжтой стрүктүрийн бус хэлбэрүүдийг илрүүлэн гаргахад дарагдмал рельефийг илрүүлэх геоморфологийн аргуудыг өргөн ашигладаг. Үүнд, рельефийн дарагдмал хэлбэрүүдийн тойм судалгааны арга, байр зүйн гадаргын арга, байр зүйн эргийн шугамын арга, дарагдмал карстын хэлбэрийг судлах арга, гадарга дээрх рельефийн үлдэгдэл хэлбэрийн судалгааны арга гэх мэт аргууд ордог байна. Энэ өгүүлэлд Монголын баруун хэсэгт орших Шаргын говийн хотгорт хийгдсэн морфострүктүрийн судалгааны зарим үр дүнг авч үзье.