Between “Hobbled” (Chödörtei) and “Free” (Chölöötei): The Mongolian Literature in Transition - B, Tsetsentsolmon (Acta Mongolica, 2018)
Монголын үндэсний чөлөөт зохиолчдын холбоо 1990 оны 9-р сарын 27-нд “анхны хурилдай”-гаа хийж, “мэргэжлийн уран бүтээлийн хуулийн эрх бүхий олон нийтийн байгууллага” болсноо мэдэгдсэн юм. Энэ нь социализмын үед улс төрийн үзэл суртал дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэгтэй явж ирсэн Монголын Зохиолчдын ууган эвлэлээс зөвхөн зохион байгуулалтын хувьд тусгаарлах гэсэн төдийгүй намын үзэл суртлаас ангижрах, хэлмэгдсэн зохиолчдын үнэн мөнийг тодруулахыг шаардахын зэрэгцээ “олон ургальч үзэл”, уран бүтээлийн “эрх чөлөө”, чөлөөт өрсөлдөөн, “үндэсний утга зохиол”- ыг хөгжүүлэхэд чиглэсэн үзэл санааны бүрэн өөрчлөлт хийх гэсэн оролдлого байжээ. Үүнээс үүдэн зохиолчдын дунд хуучин эвлэлийнхнийг “чөдөртэй”, шинэ холбооныхыг “чөлөөтэй” хэмээн нэрлэх ёгт яриа бий болсон. Гэхдээ аль аль холбоо нь шинэ нийгмийн тогтолцоонд гавьтай нийцэн хөрвөж чадалгүй өнөө хэр хуучин бүтэц, зохион байгуулалт, гишүүнчлэл, шагнал урамшууллын тогтолцоотойгоо зууралдан, уран зохиолын салбарт үүрэг оролцоогоо хадгалах гэж оролдсоор явж ирлээ. ““Чөлөөтэй”, “чөдөртэй” хоёрын дунд: Монгол уран зохиолын шилжилтийн үе” хэмээх энэ өгүүлэлд нийгмийн хоёр тогтолцооны зааг дээр Монголын уран зохиолд гарсан олон янзын үзэл санаа, хүсэл зорилгыг баримт мэдээнд тулгуурлан шинжлэн дүгнэнэ. Түүнчлэн утга зохиолын хяналт, социалист уриа лоозон нийгмийн сэтгэлгээнд чухам хэрхэн үйлчлэн нөлөөлж байсныг нягтлахын сацуу социалист Монголын уран зохиол нь зөвхөн тогтсон бүтэц, зохион байгуулалт төдийгүй нутгархах үзэл, найз нөхөд, танил талын холбоо, атаа хорсол, албан тушаалын өрсөлдөөн зэрэг нийгмийн нарийн харилцаан дунд оршиж байсныг тодруулах болно. Монголын зохиолчдын илэрхийлсэн “эрх чөлөө” гэдэг нь “үндэсний ухамсар”, “үндэсний соёлын сэргэлт”-тэй илүү холбогдохоос өрнөдийн либерализм хэмээх ойлголттой төдийлөн холбоогүй байсан. Харин нийгмийн нөхцөл байдал хожим нь эдийн засгийн хувьд “либерал” (неолиберал), улс төрийн хувьд (этно-) националист болж хувирсан гэхэд болно.